دکتر حسن شفیعی عضو هیئت علمی دانـشگاه

روان شناسی بالینی، روان شناسی شناختی، علوم شناختی، روان شناسی سلامت
 
اختلال شخصیت اسکیزوتایپ یا گسیخته ‌گون
ساعت ۱:۱٤ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٢/۱/۳ : توسط : دکتر شفیعی

شخصیت اسکیزوتایپی(Schizotypal Personality Disorder)

افراد مبتلا به اختلال شخصیت گسیخته‌ گون یا اسکیزوتایپ از غیرعادی‌ ترین افراد به شمار می ‌روند. تفکر جادویی، عقاید منحصر به فرد و افکار عجیب و غریب از ویژگی ‌های این افراد به شمار می ‌رود.

افراد مبتلا به اختلال شخصیت اسکیزوتایپی حتی به نظر افراد غیر متخصص هم بسیار عجیب و غریب می آیند. تفکر جادویی، عقاید منحصر به فرد، افکار انتساب به خود، خطاهای ادراکی ( Illusion )، و مسخ واقعیت ( Derealization ) همگی جزء زندگی هر روزه فرد اسکیزوتایپی است.{ به نقل از سایت مشاوره دانشگاه تهران}


تعریف این اختلال شامل غرابت طولانی مدت در تفکر، ادراک، ارتباطات و رفتار است ـ غرابتی آنقدر شدید که مورد توجه قرار گرفته، اما به‌اندازه‌ای جدی نیست که تشخیص اسکیزوفرنی را ایجاب کند، درواقع بسیاری از آشفتگی‌هایی که مشخصة اختلال شخصیت اسکیزوتایپی هستند، هرچند به صورت خفیف‌تر، اما مشابه همان علایمی هستند که در میان افراد اسکیزوفرنیک مزمن دیده می‌شود. با این وجود، یکسان تلقی کردن کامل این اختلال با اسکیزوفرنی اشتباه خواهد بود؛ زیرا مادامی که آشفتگی‌های روان شناختی و پیش آگهی مورد توجه هستند تفاوت در شدت اختلال اهمیت زیادی دارد .

شخص مبتلا به اختلال شخصیت اسکیزوتایپی کسی است که حتی در نظر مردم عادی هم عجیب و غریب و غیر عادی است. تفکر سحرآمیز، اشتباه حسی و مسخ واقعیت قسمتی از دنیای روزمره این بیمار است.

جای تعجب ندارد که این افراد نیز اغلب در پرسشنامة سنجش گرایشات «اسکیزوتایپی» نمرات بالاتر از میانگین می‌گرفتند محققان مذکور این افراد را با عنوان «اسکیزوتایپ‌های شاد» توصیف کردند

ویژگی های بالینی :

در اختلال شخصیت اسکیزوتایپی تفکر و رابطه کلامی مختل است. شخصیت اسکیزوتایپی، مثل بیماری اسکیزونیک، ممکن ممکن است سر از احساس های خود در نیاورد. با این وجود نسبت به احساسات دیگران، بخصوص عواطف منفی مثل خشم، بسیار حساس است. ممکن است موهوم پرست باشد و ادعای نهان بینی داشته باشد دنیای درونش ممکن است پر از انسان های خیالی، ترس و خیال پردازی کودکانه باشد. ممکن است خود را صاحب قدرت فکری و بصیرت خاصی نپندارد، هر چند اختلال تفکر واضح وجود ندارد. کلامش در مواردی محتاج تغییر است. ممکن است بپذیرد که اشتباهات حسی درشت بینی دارد، یا مردم برای او آدمک های چوبی و یکسان می نمایند. صحبت شخصیت های اسکیزوتایپی ممکن است غریب و اختصاصی بوده و فقط برای خودش معنی داشته باشد. ممکن است روابط بین فردی ضعیفی داشته و رفتارشان نیز نامتناسب باشد. در نتیجه افرادی تنها هستند و اگر دوستانی هم داشته باشند تعداد آن ها معدود است. ممکن است این بیماران خصوصیات اختلال شخصیت مرزی نشان دهند، در واقع هر دو تشخیص را توأماً می توان داد. تحت استرس،‌شخصیت های اسکیزوتایپی ممکن است پسرفت پیدا کرده و علائم روانی پیدا کنند، اما معمولاً عمر این علائم کوتاه است. در موارد شدید، افسردگی و عدم احساس لذت ممکن است پیدا شود.

 ملاک های تشخیصی DSM-IV-TR در مورد اختلال شخصیت اسکیزو تایپی، از این قرار است:

الگوی نافذ نقص های روابط بین فردی و غرابت تفکر ، ظاهر و رفتار .

در اوایل بزرگسالی شروع شده و خود را در زمینه های گوناگون نشان می دهد که علامت آن وجود لااقل پنج تا از موارد زیر است:

1- عقاید انتساب (به جز هذیان انتساب)،

2- باورهای عجیب یا تفکر سحرآمیز که بر رفتار تأثیر گذاشته و با هنجارهای مربوط به خرده فرهنگ، سازگاری ندارد (به عنوان مثال، خرافه‌پرستی، اعتقاد به غیب بینی، تله‌پاتی و «حس ششم» در کودکان و نوجوانان به صورت خیال پردازی‌های عجیب و غریب و یا اشغال ذهنی)؛

3- تجربیات ادراکی نامعمول از جمله توهمات جسمی؛

4- تفکر و گفتار عجیب (به عنوان مثال: اشارات مبهم، استعاری، پیچیده، و یا کلیشه‌ای):

5- بدگمانی و تفکر پارانویید؛

6- عواطف نامناسب و محدود؛

7- رفتار و یا ظاهر عجیب، نامتعارف و خاص؛

8- فقدان دوست نزدیک و قابل اعتماد به جز وابستگان درجه اول؛

(9) اضطراب اجتماعی شدید که در حالت آشنایی هم برطرف نمی‌شود و بیشتر با ترس‌های پارانویید مرتبط است تا با قضاوت‌های منفی در مورد خود.

(10)میزان نابهنجاری‌های جسمی خفیف در دست و پا و سر و بی‌نظمی‌های انگشت‌نگاری در میان این افراد بیش از افراد طبیعی و مبتلایان به سایر اختلالات شخصیت است.

تشخیص افتراقی:

افراد مبتلا به اختلال شخصیت اسکیزو تایپی را به لحاظ نظری از بیماران دچار اختلال های شخصیت اسکیزویید و دوری گزین بر این اساس می توان افتراق داد که در رفتار، تفکر، ادراک، و نحوه ارتباط و مکالمه آنها غرابت هایی وجود دارد که در دو دسته دیگر نیست.

هم چنین در سابقه خانوادگی اسکیزوتایپی ها، اسکیزوفرنی به وضوح دیده می شود.

این گونه بیماران، ممکن است برخی از خصایص اختلال شخصیت مرزی را هم از خود نشان دهند و در واقع می شود این دو تشخیص را همزمان نیز در کسی مطرح کرد.

مبتلایان به این اختلال، از بیماران اسکیزوفرنیک به خاطر نداشتن علایم روانپریشی قابل افتراق اند.

افراد مبتلا به اختلال شخصیت پارانویید نیز مشخصه شان شکاکیت است. اما آن رفتار غریبی را که در بیماران مبتلا به شخصیت اسکیزوتایپی دیده می شود، ندارند.

سیر و پیش آگهی:

مطالعه درازمدت تامس مک گلاشان ( Thomas Mc Glashan ) نشان داد که 10 درصد افراد مبتلا به اختلال شخصیت اسکیزوتایپی بالاخره دست به خودکشی می زنند.

در مطالعات گذشته نگر نیز دیده شده که بسیاری از بیمارانی که به نظر می رسیده مبتلا به اسکیزوفرنی باشند، در واقع دچار اختلال شخصیت اسکیزوتایپی بوده اند و امروزه این دیدگاه بالینی رایج است که این اختلال، شخصیت پیش مرضی بیمار مبتلا اسکیزوفرنی است.

 با این حال، برخی از بیماران هم در تمام عمر خود به طور ثابت شخصیت اسکیزوتایپی دارند و با وجود همه غرابت هایی که دارند، ازدواج می کنند و شغلی در پیش می گیرند.

شیوع(همه گیرشناسی) :

3درصد افراد اجتماع و نسبت زن به مرد نامشخص

این اختلال در قریب 3 درصد از جمعیت پیدا می شود. نسبت جنسیتی آن معلوم نیست. در بستگان تنی ( بیولوژیک ) بیماران مبتلا به اسکیزوفرنی، بیشتر از گروه های شاهد ( کنترل ) است و میزان همگامی دوقلوهای تک تخمکی از نظر ابتلا به آن بیش از دو قلوهای دو تخمکی است ( در یک مطالعه 33 درصد در برابر 4 درصد ).

مشخصات :

کسی است که حتی در نظر مردم عادی عجیب و غریب است.موهوم پرستند. خرافاتی اند ولی اختلال تفکر واضح ندارند. 10 درصد این افراد بالاخره خودکشی می کنند و غالبا تبدیل به اسکیزوفرونی می شود.

علل

تحت تأثیر عوامل ژنتیکی است. )میزان وقوع این اختلال در میان وابستگان نَسُبی بیماران اسکیزوفرنیک بیش از میزان آن در میان وابستگان افراد مبتلا به سایر اختلالات روانی است

عوارض

داروهای ضدجنون در کوتاه‌مدت اثرات جانبی کمتری دارند ولی هنوز از پیامدهای استفاده‌ مداوم از این داروها در درازمدت آگاهی نداریم . مشخص شده است که هرچه موارد روان پریشی به مدت بیشتری درمان نشده باقی بمانند،‌پیش آگهی در درازمدت بدتر خواهد شد. بنابراین،‌ عدم توفیق در پیشگیری از وقوع اولین دوره روان پریشی در فردی که در برابر آن آسیب‌پذیر است، ممکن است عواقب وخیمی به دنبال داشته باشد.

اضطراب اجتماعی غالباً در اختلال اسکیزوتایپی مشهود است.

 روش درمان

رواندرمانی :

درمان شناختی ـ رفتاری

اصول اختلال شخصیت اسکیزوتایپی از اختلال شخصیت اسکیزوئید چندان متفاوت نیست. با این وجود با تفکر غریب و غیرعادی آن ها باید با احتیاط مدارا نمود. بعضی از بیماران به فرقه های غریب پیوسته و به ممارست های مذهبی غیر عادی و فلسفه رمز و راز می پردازند. درمانگر نباید این فعالیت ها را به مسخره بگیرد و در مورد باورها و فعالیت های بیمار قضاوت نماید.

نخستین گام عبارت است از تشخیص شناخت‌های تحریف شدة مراجع. هدف اصلی این است که به مراجعان آموزش داده شود که به صورت عینی محیط خود را مورد ارزیابی قرار دهند نه اینکه صرفاً بر واکنش‌های ذهنی خود، اتکا نمایند. تا افکار نامناسب را نادیده گرفته و به پیامدهای تداوم کارکرد در نظام‌های اعتقادی غیرواقع بینانه بیاندیشند.

شناخت درمانی بیشترین کاهش را در آنچه که به عنوان خصیصه‌های نابهنجار می‌شناسیم ایجاد کرده بود، به‌ویژه در رابطه با طبقات اسکیزوتایپی.

افزایش تناسب اجتماعی: آموزش مهارت‌های اجتماعی از طریق شکل‌دهی رفتار و گفتار مناسب و آموزش دادن به مراجع برای شناسایی پاسخ‌های نامتناسب خودش‌، به انجام می‌رسد. در همین حال،درمانگر به مراجع کمک می‌کند تا یک شبکة حمایتی و ایمن اجتماعی را به منظور بهبود تعاملات اجتماعی‌اش ایجاد نماید.

رواندرمانی : اصول اختلال شخصیت اسکیزوتایپی از اختلال شخصیت اسکیزوئید چندان متفاوت نیست. با این وجود با تفکر غریب و غیرعادی آن ها باید با احتیاط مدارا نمود. بعضی از بیماران به فرقه های غریب پیوسته و به ممارست های مذهبی غیر عادی و فلسفه رمز و راز می پردازند. درمانگر نباید این فعالیت ها را به مسخره بگیرد و در مورد باورها و فعالیت های بیمار قضاوت نماید.

دارودرمانی / درمان دارویی

داروهای ضد روان پریشی برای مقابله با افکار انتساب به خود، خطاهای ادراکی، و دیگر علایم این اختلال ممکن است مفید باشد و می توان آنها را در ترکیب با روان درمانی به کار برد. اگر مولفه ای از افسردگی در شخصیت دیده شود، ضد افسردگی ها را نیز می توان به کار برد.

داروهای نورولپتیک ممکن است برای مدارا با فاکار انتصاب، ایلوزیون، و سایر علائم این اختلال مفید واقع گردد و همراه با رواندرمانی قابل استفاده است.

داروهای ضدجنون:

هنگامی که داروهای ضدجنون برای افراد مبتلا به اختلال شخصیت اسکیزوتایپی تجویز می‌گردد وضعیت آنها غالباً بهتر می‌شود داروهای ضدجنون‌تر مانند

• کلوزاپین و اولانزاپین در کوتاه‌مدت اثرات جانبی کمتری داشته باشند،‌ ولی ما هنوز از پیامدهای استفادة‌ مداوم از این داروها در درازمدت آگاهی نداریم.

• هالو پریدول به‌میزان قابل توجهی علایم اختلال وسواسی ـ جبری، افسردگی،‌ اضطراب، خصومت، طرز فکر پارانویید و تکانشگری در میان بیماران مبتلا به اختلال شخصیت اسکیزوتایپی را کاهش می‌دهد.